استاد شهید مرتضی مطهری، رموز توفیق و ماندگاری

منابع مقاله:

تاریخ دریافت: 25/11/82 تاریخ تأیید: 18/12/82

چكیده

تدبّر در حالات شهید، مرتضی مطهری این تبیین‌گر اسلام ناب محمدی(ص) در عصر حاضر, تلاشی برای تقویت روحی مریدان پاكباختة این شهید، شناسایی رموز توفیق آن عالم فرزانه، فرصتی برای درس آموزی و سرمشقی برای سالكان راه حقیقت و توفیقی برای این بندة ناچیز است. از جمله ویژگی‌های بارز آن شهید عبارتند از:

تهجد و تقوا, اخلاص, هوش و استعدادهای خدادادی, تعمّق و تدقیق در امور، جامعیت علمی, حسن سلوك, تواضع و محبّت به بندگان خدا, روحیة خدمت به مردم و جامعه و ....

اهمّ یافته‌های تحقیق دربارة رموز توفیق آن استاد فرزانه بدین قرارند:

نظم و انضباط, ساده‌گویی و ساده نگاری, شناخت زمان و پیش‌بینی حوادث, حریت و صلابت، استقامت در برابر ناملایمات, جامعیت اندیشه, ژرف نگری و بصیرت در برخورد با جریانات فكری و سیاسی, انصاف و جوانمردی در برخورد با مخالفان و منحرفان و ....

امید است این نوشته، چراغی فراروی طلاب و دانشجویان جوان برای ترسیم آینده‌ای درخشان به منظور حضور مؤثّرتر در صحنه‌های فكری و خدمت رسانی به امّت شهید پرور ایران اسلامی و پایه گذاری دوبارة تمدّن اسلامی باشد.

واژگان كلیدی: استاد مطهری, رموز توفیق, ویژگی‌های بارز, زندگینامه, اسوه. معرّفی شخصیت شهید مطهری در سالیان اوّل بعد از شهادت وی، كم و بیش مورد توجّه جامعه قرار گرفت؛ ولی در سالیان اخیر كم‌تر بدان پرداخته شده، و این در حالی است كه شخصیت روحی آن شهید انقلاب اسلامی آنچنان با عظمت و قابل الگوگیری است كه تا سال‌ها بعد نیز می توان از این طریق جامعه را بهره مند ساخت.

از طرف دیگر، فاضلان حوزوی و دانشجویان تحصیلات تكمیلی دانشگاه‌ها كه در مرحلة تحقیق و شكل گیری شخصیت علمی هستند، در صورت آشنایی با الگوهای موفّق و شناخت رموز كامیابی آن‌‌ها می‌توانند با تأسّی به ایشان و الهام گیری از روش و منش فرزانگان علمی، مسیر تعالی و تكامل علمی و اجتماعی خویش را هموار ساخته، در خدمت رسانی به جامعة علمی و اجتماعی موفق تر از گذشته عمل كنند.

1. چگونگی شكل گیری شخصیت روحی و علمی استاد مطهری

1ـ1. محیط شكل گیری شخصیت استاد

پدر وی مرحوم حاج شیخ‌ محمدحسین مطهری فردی بسیار با تقوا و از شخصیت‌های مورد احترام بود كه در تقوا و عمل به آداب اسلامی نمونه و در دوری از گناهان و تزكیة نفس به درجاتی نائل شده بود. پدر استاد، از شخصیت‌هایی بود كه در استان خراسان و سایر نقاط مورد تكریم و احترام همة طبقات اجتماع قرار داشت (واثقی، 1378: ص 26).

استاد به‌ گونه‌ای تحت تأثیر شخصیت معنوی و علمی پدر قرار داشت كه در مقدّمه جلد اوّل داستان راستان می نویسد:

این اثر نا چیز را به پدر بزرگوارم آقای حاج شیخ محمد حسین مطهری ـ دامت بركاته ـ‌ كه اوّلین بار ایمان و تقوا و عمل صالح و راستی معظّم له مرا به راه راست آشنا ساخت، اهدا می كنم (همان 1378: ص 26).

همچنین مادر استاد، زنی بسیار محترمه، با سواد، خوش سخن و مورد عنایت بود. از استاد مطهری در مورد مادرشان نقل شده است:

اگر من بگویم در دنیا مثل مادر من سه نفر بیش‌تر نیست، دروغ نگفته‌ام (سید ناصری و ستوده، 1377: ص 109).

خانواده برای استاد، محیط علم و عمل و تقوا و روحانیت و فضلیت بود و هدایت رحمانی و الطاف پنهانی الاهی نیز شامل حال شده؛ به گونه ای كه شعله های عشق و ایمان در وجود او تجلّی یافت. (واثقی، 1378: ص27).

1ـ2. تفكّر و اندیشه دربارة توحید و جهان هستی وتحصیل علوم دینی

استاد از همان ابتدای جوانی، شور و حرارت خاصّی به فلسفة الاهی و توجیه هستی، انسان، عرفان و توحید داشت و از این رهگذر است كه عارفان، فیلسوفان و متكلّمان در نظر او بزرگ جلوه كردند. این شیفتگی و علاقه توأم با ذهن نقّاد و جست‌وجو گر استاد، باعث شد كه به اندیشه های فلسفی، عرفانی و كلامی روی آورد تا سرانجام خود، قهرمان بزرگ صحنة این اندیشه‌ها شود. (همان 1378: ص 29).

1ـ3. نقش استادان ربانی در تكوین شخصیت استاد مطهر:

شخصیت فكری و روحی شهید مطهری، به شدّت تحت تاثیر شخصیت امام خمینی(ره) بنیانگذار جمهوری اسلامی قرار داشت.

این رابطة متقابل معنوی به گونه ای بود كه حضرت امام خمینی در مورد استاد پس از شهادتش فرمود:

من اگر چه فرزند عزیزی كه پاره تنم بود از دست دادم، لكن مفتخرم كه چنین فرزندان فداكاری در اسلام وجود داشت و دارد (نمایندگی ولی فقیه در سپاه، 1369 : ص24).

همچنین مرحوم میرزا علی آقا شیرازی اصفهانی، از جمله استادان مبرّزی است كه استاد مطهری سخت تحت تأثیر این عالم ربّانی قرار داشت؛ به طوری‌ كه امكان نداشت نامی از او برده شود و استاد در وصف او چیزی نگوید.

استاد مطهری قبل از مهاجرت حضرت آیت‌الله بروجردی به قم، در بروجرد به دیدار وی رفته، از وجودش استفاده می كرد. پس از مهاجرت آقای بروجردی به قم نیز در درس فقه و اصول وی شركت می‌جست. حضرت آیت‌الله بروجردی، مهم‌ترین استاد فقه و اصول مرحوم مطهری به‌شمار می‌رفت (واثقی، 1378: ص42).

1ـ4. محیط معنوی حوزة علمیه و حیات طیّبة شهید مطهری

استاد مطهری فرزند فكری و عملی حوزه است. خود آن عزیز از وابستگی و دلبستگی شدید خود به روحانیت و حوزه های علوم دینی با افتخار و غرور یاد می كند:

این بنده كه همه افتخارش این است كه در سلك این طبقه منسك است و خوشه چینی از این خرمن به حساب می آید و در خانواده روحانی رشد و نما یافته و در حوزه های علوم دینی، عمر خویش را به‌سر برده، تا آن‌جا كه به یاد دارد، از وقتی توانسته اندكی در مسائل اجتماعی بیندیشد در اطراف این موضوع ـ سازمان روحانیت و مشكلات و راه حلّ آن ـ فكر می كرده است (سیدناصری و ستوده، 1377:ص 28).

1ـ5‌. عنایت ویژه و توفیق الاهی

نمونه‌ای از این توفیقات الاهی را از زبان استاد نقل می‌كنیم:

یكی از تفضّلات الاهی بر من این است كه در حالی‌كه بسیاری از دانشمندان اهل نظر هر چند سال یكبار در نظریات خود تجدید نظر می كنند، من در ابتدای جوانی تا حال، حتّی یك سطر هم ننوشته ام كه بعداً ببینم كه غلط بود. بحمدالله هر چه از همان روزهای اوّل تا حالا نوشته ام و اندیشیده‌ام، هنوز هم برهمان عقیده ام.... من این را یكی از الطاف بزرگ الاهی به خودم می دانم. (همان، 1377: ص360).

2. ویژگیهای بارز شهید مطهری

در این‌جا به برخی از ویژگی‌های شخصیتی شهید مطهری و ارائة فهرستی از مشخّصات آثار قلمی او می‌پردازیم:

2ـ1. ویژگی‌های اخلاقی و رفتاری استاد

شهید مطهری اهل تقوا و شب زنده‌داری بود. اصولاً زندگی استاد در یك كلام خلاصه می‌شود و آن معرّفی اسلام به دور از هر گونه آرایش و پیرایش است. این كار نیاز به روحی بزرگ و روحیه‌ای قوی دارد كه انسان از جوسازی‌ها نهراسد و گاهی بر خلاف جریان آب شنا كند (سیدناصری و ستوده, 1377: ص 128).

صراحت استاد در موضعگیری در برابر افكار, افراد و گروه‌ها باعث شده بود كه وی هم دوستان محكم و وفاداری پیدا كنند و هم دشمنان سرسخت داشته باشند. به عبارت دیگر، استاد شهید, هم جاذبه‌ای نیرومند، و هم دافعه‌ای قدرتمند داشت (همان, 1377: ص124).

همچنین استاد مطهری در زندگی شخصی حقوق خانواده و فرزندان را رعایت می‌كرد و همسر و فرزندان از وی رضایت كامل داشتند.

پاره‌ای از ویژگی‌های اخلاقی و رفتاری استاد از قول دوستان او عبارتند از:

ــ تا امكان داشت اظهار حاجت نمی‌كرد؛

ــ در جمع مال و ثروت دنیا حریص نبود؛

ــ بسیار رازدار و سر نگهدار بود؛

ــ خیرخواه و مشكل گشا بود و تا جایی كه دستش می‌رسید به دیگران كمك، و برای دوستانش توصیه و وساطت می كرد؛

ــ بسیار دوراندیش و مآل بین و حسابگر بود؛

ــ هیچ كاری را بدون تهیه مقدمات لازم آغاز نمی‌كرد؛

ــ بد زبان و اهل غیبت نبود؛

ــ اهل مدارا بود و تا حدّ امكان، رابطة خود را با دوستان حفظ می‌كرد و به مجرّد ایجاد اختلاف سلیقه و كدورت باطنی، از آنان نمی‌برید (همان 1377: ص480).

2ـ2. ویژگی‌های فكری و اعتقادی

شخصیت فكری و علمی شهید مطهری به حدّی برجسته بود كه حضرت امام خمینی(ره) به مناسبت شهادت وی فرمود:

... تسلیت در شهادت مردی كه در اسلام‌شناسی و فنون مختلفة اسلام و قرآن كریم كم نظیر بود (نمایندگی ولی فقیه در سپاه, 1369: ص13).

مقام معظّم رهبری حضرت آیت االله خامنه‌ای دربارة ویژگی فكری استاد چنین می‌فرماید:

من وقتی به بعضی از این چهره‌های شناخته شده اسلام نگاه می‌كنم, مرحوم شهید مطهری یكی از برترین این‌ها بود (همان, 1369: ص47 ـ48).

2ـ3. ویژگی‌های استاد در مقام تدریس

استاد مطهری از معدود روحانیانی بوده كه پیش از انقلاب، موفّق به تدریس و تحقیق در سنگر دانشگاه شده است. یكی از ویژگی‌های استاد مطهری كه بسیاری از توفیق‌هایی در زمینة تعلیم، مدیون آن‌ها بود، عبارت است از این‌كه "استاد در مقام درس دادن آن‌گونه بود كه انسان وقتی پای درسش می‌نشست, احساس می‌كرد ایشان در حال انجام وظیفه دینی است" (سید ناصری و ستوده، 1377: ص 376).

استاد به موضوع بحث تسلّط علمی داشت؛ بیش از آن‌چه می‌گفت و می‌نوشت، تحقیق می‌كرد و به توجیه كاری و فریب نمی‌افتاد و پس از تحقیق در هر مسأله‌ای با یقین و اطمینان، آن مسأله را مطرح می‌كرد.

یكی از خصوصیات استاد این بود كه قبل از ورود به بحث, ریشة تاریخی پیدایش آن و سیر تحوّل یك مفهوم را بیان می‌كردند تا شاگردان با بصیرت وارد بحث شوند و خود به ضرورت و اهمیت پی ببرند ( سید ناصری و ستوده، 1377: ص 225).

از آن‌جایی كه استاد، فكری قوی داشتند و به منطق و فلسفه نیز تسلّط كافی داشتند, در هر محلّی كه وارد می‌شد, این توانایی منطقی و فلسفی را در نحوة عرضه كردن آن بحث هم اعمالمی‌كردند. [تدریس ایشان] جهت دار بود به این معنا كه شاگرد می‌فهمید كه این بحث به چه درد می‌خورد. یك مطلب به‌صورت انتزاعی و به شكل سلسله بحث‌های لفظی بیان نمی‌شد؛ بلكه ایشان مطلب را به نحوی عنوان می‌كردند كه علاوه بر محتوای بحث, جهت بحث و ارتباطش با مسائل دیگر نیز دستگیر شنونده می‌شد (همان: ص27).

درس استاد مطهری از آن جهت كه همیشه تا مرز نیازهای روز شاگرد پیش می‌آمد, همواره با مسائل تازه تماس داشت و شاگرد وقتی از كلاس وی بیرون می‌آمد, با چند مسألة نو مواجه بود كه برایش قابل پیگیری می‌نُمود. استاد هرگز به شاگردانش نظر تحقیرآمیز نداشت؛ یعنی حرف شاگرد را می‌شنید و به شاگردانش اجازة عقده گشایی می‌داد (همان، 1377: ص377).

آقای مطهری با شاگردانشان به اندازه ای مهربان بودند كه حتّی اجازه می‌دادند آن‌ها مسائل خصوصی و شخصی خود را با ایشان مطرح كنند و در انتخاب راه و مسیر آینده با ایشان مشورتكنند.

2ـ4. ویژگی‌های استاد در مقام تحقیق

استاد شهید از جمله محقّقان برجستة حوزه و دانشگاه بود كه در عمر محدود خویش، آثار بسیار به‌صورت مدوّن و... به‌جا گذاشت؛ آثار گرانبهایی كه هر یك حاصل مطالعات عمیق، روشمند، منظم و در پاسخگویی به نیازهای عصر خود بودند.

استاد در امور تحقیق و مطالعه از جهت نظم و انضباط كم نظیر بودند. فیش‌ها و یادداشت‌های تحقیقاتشان به‌طور منظّم هم بر اساس حروف الفبا و هم بر اساس موضوع, منظّم و طبقه‌بندی شده است (واثقی، 1378: ص223).

یكی از ویژگی‌های استاد, قدرت تفكیك دقیق مسائل از هم بود. آن بزرگوار، ابتدا شقوق, شاخه‌ها, ریشه‌ها و نتایج مسائل را به‌خوبی كشف می‌كرد و بر اساس آن، لوازم هر فكر و استدلالی را تشخیص می‌داد.

استاد شهید تا در زمینه‌ای احساس نیاز نمی‌كرد و تا برایش مسلّم نمی‌شد كه در رشته‌ای از رشته‌ها به واسطة كار كمی كه از سوی گذشتگان صورت گرفته, خلا فكری و شكاف عقیدتی پدید آمده، به طرح آن موضوع اقدام نمی‌كرد.

یكی دیگر از ویژگی‌های وی این بود كه حتّی در برخورد با مخالفان، انصاف را رعایت می‌كرد؛ برای مثال وقتی مدّعای مخالف را مطرح می‌كرد، خیلی مواقع آن مدّعا را از خود مخالفان بهتر و دقیق‌تر طرح می كرد و كوچك‌ترین تحریفی را در طرح نظریات مخالفان روا نمی‌دانست. استاد در عین حال كه از پذیرش اندیشه‌های بدیع و ارزشمند متفكران ابایی نداشت و مخالفت و امتناع بی‌دلیل را مخالف روح علمی می‌دانست، هیچ مطلبی را تا در آسیاب نیرومند ذهن خود كه سرشار از مفاهیم ارزشمند و فرهنگ غنی اسلام بود، نرم و خرد نمی‌كرد و آن‌ را با اصول و مبانی معارف اسلامی منطبق و هماهنگ نمی‌ساخت، دربست و كلیشه‌ای نمی‌پذیرفت.

2ـ5. خدمت به اقشار گوناگون مردم و حضور در صحنه‌های سیاسی

استاد شهید مطهری به‌دلیل شخصیت اصیل و برخورد منطقی با مسائل و ایمان به تكلیف و علاقه به خدمت, در مرحلة شناخت موضوعات كار خویش (سؤالات بدون پاسخ جامعه) توفیق بزرگی به‌دست آورد؛ به گونه ای كه این استاد بزرگ، حتّی از نیاز نوجوانان كشور غافل نبود و به‌رغم آن‌ همه مشغلة علمی، از داستان نویسی و تألیف كتابی داستانی برای نوجوانان و كم سوادان جامعه غافل نبود (واثقی, 1378؛ ص 515).

استاد به دلیل نفوذ بسیاری كه در جامعه روحانیت داشت, در تحكیم وحدت روحانیان بسیار مفید بود. همچنین در جمعیت‌های مؤتلفه، تغذیة فكری این جمعیت‌ها در حقیقت از ناحیة استاد بود و تدوین كتاب انسان و سرنوشت، نتیجه جلسات این هیأت‌ها است. (همان, 1378: ص 155).

از سال‌های 1327 استاد شهید در جریان فّعالیت‌های اصلاحی جامعه از جهت آگاهی دادن به مردم در مسائل اجتماعی و سیاسی از دیگر مدرسّان فاضل متمایز بود.

اعتماد امام به وی تا آن حد بود كه چه قبل از انقلاب وچه بعد از آن، عمدة روابط امام با روحانیت از طریق استاد انجام می‌شد؛ برای مثال، امام مسؤولیت مهمّ تشكیل شورای انقلاب را زمانی كه هنوز رژیم پیشین پابرجا بود، به وی محول كرد.

3. رموز توفیق استاد

در این‌جا پاره ای از رموز توفیق استاد را با استفاده از مستندات به‌صورت فهرست‌وار نقل می‌كنیم. نظم و انضباط، اهتمام به ساده گویی و ساده نگاری، شناخت زمان و آینده نگری، حریت و آزادگی و استقامت در برابر ناملایمات، جامعیت اندیشه، بصیرت در شناخت ماهیت جریانات سیاسی و فكری جامعه، انصاف حتّی در مواجهه با دشمنان و ....

4. ویژگی‌های آثار و تالیفات استاد مطهری

أ. اسلامی بودن: نویسندگان مشهوری مانند طه حسین, عباس عقاد و گروهی از نویسندگان خودمان را می‌شناسیم كه آثار اسلامی دارند؛ امّا نوشته‌های دیگر فراوانی هم دارند؛ ولی استاد یك نویسنده‌ای متعهّد اسلامی بود.

ب. مكتبی بودن: چه بسیارند كسانی كه همواره در راه اسلام می‌گویند و می‌نویسند؛ امّا كار آنان محتوای مكتبی ندارد و در مقام تجزیه و تحلیل، به بینش خاص مكتبی منتهی نمی‌شود.

ج. هماهنگی با نیازها: او هیچ گاه از روی تفنن و سرگرمی قلم بدست نمی‌گرفت, بلكه نیازها را می‌سنجید و خلاهای موجود را در نظر می‌گرفت.

د. انقلابی و حماسه آفرین بودن: نوشته های استاد، حتّی آثار فلسفی او، انقلابی فكری و مكتبی در خواننده ایجاد می‌كند.

هـ . تحقیقی بودن: او چیزی نمی‌نوشت، مگر این‌كه هدفش تحقیق دربارة مسأله‌ای بود. تا زمانی كه آن‌را در فكر خود تجزیه و تحلیل نكرده، به اصطلاح، آن را نمی‌پخت، به دیگران عرضهنمی‌كرد.

و. جامع الاطراف بودن: استاد، همواره اطراف و جوانب و نتایج و برداشت‌های مسئله را در نظر می‌گرفت و جای سؤال برای خواننده باقی نمی‌گذاشت.

ز. در نظر گرفتن عواطف: هنگام انتقاد، احساسات و عواطف طرف مخالف را در نظر می‌گرفت و احتیاط لازم را در كیفیت طرح مسائل اصلاحی و انتقادی رعایت می‌كرد.

ج. سبك مناسب: عبارت‌ها و جمله‌ها در سراسر آثار استاد یكنواخت, محكم, ساده و دلنشین است. از زیاده گویی و اجمال بی جا و به كارگیری الفاظ علمی نامفهوم پرهیز، و حتّی‌الامكان جملات عربی، ترجمه شده است. از لحاظ نظم و ترتیب و فصل‌بندی و چگونگی ورود به مطلب و خروج از آن, بسیار دقیق بود.

ط. به كار بردن تعبیرهای نو و ابتكاری: در تعبیرهای استاد, ابتكار و نوآوری به چشم می‌خورد.

ی. تنوّع و در نظرگرفتن همة اقشار: استاد در عین حال كه در رشته‌های گوناگون و متنوّع كتاب می‌نوشت و سخنرانی می‌كرد، در همة آن‌ها به‌خوبی از عهدة مطلب بر می‌آمد و همة آثار او نزد متخصّصان آن رشته‌ها اعتبار و ارزش كافی دارد.

5. نتیجه‌گیری

با آن‌كه زبان از بیان، و قلم از شمارش ویژگی‌های استاد مطهری در تبیین رموز توفیق و ماندگاری آثار وی قاصر است، به اختصار می توان رموز توفیق شهید را چنین برشمرد:

نظم وانضباط، صلابت و استقامت در برابر ناملایمات، ژرف نگری و عمق اندیشه، جامعیت تفكّر، شناخت زمان و آینده شناسی، داشتن بصیرت در شناخت جریان‌های فكری و سیاسی، انصاف و جوانمردی در مواجهه با جریان‌های انحرافی و ... كه این توفیق‌های بی‌نظیر، حاصل شخصیت روحی و فكری، تربیت الاهی و محیط خانوادگی و معنوی حوزه و استفاده از محضر استادان بزرگ و مواجهه با چالش‌های موجود در محیط سیاسی و فرهنگی آن زمان است كه با اراده و پشتكار و هوش وذكاوت بی نظیر شهید مطهری و توفیق الاهی و عنایات خاصّ امامان معصوم علیهم‌السلام حاصل شده است.

__________________________

* عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد رودهن ـ كارشناس ارشد الهیات و معارف اسلامی.

 

منابع و مآخذ

1. سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی, جلوه‌های معلّمی استاد مطهری, وزارت آموزش و پرورش, انتشارات مدرسه, ششم, بهار 1375 ش, یك جلد.

2. سیدناصری, حمیدرضا, ستوده, امیررضا, پاره‌ای از خورشید (گفته‌ها و ناگفته‌ها از زندگی استاد مطهری).

3. شورای نظارت بر نشر آثار شهید مطهری, لمعاتی از شیخ شهید, تهران, انتشارات صدرا, 1369 ش.

4. فیض‌الاسلام، نهج‌البلاغه، انتشارات فیض‌الاسلام، تهران، 1371 ش.

5. مطهری, مرتضی, داستان راستان، صدرا، تهران.

6. ــــــ، عدل الاهی, تهران, صدرا, پنجم, مرداد 1370, یك جلد.

7. ــــــ، مجموعه آثار, تهران, انتشارات صدرا, یازدهم, 1381 ش, ج 1 و 16.

8. نمایندگی ولیّ‌فقیه در سپاه, حاصل عمر, تبلیغات و انتشارات نمایندگی ولیّ‌فقیه در سپاه, اوّل, اردیبهشت 1369.

9. واثقی, محمدحسین, مصلح بیدار (مجموعه مصاحبه‌ها و مقالات و سخنرانی‌ها و... دربارة استاد مطهری) صدرا, اوّل, مهر 1378, ج 1و2.